Yurt Dışındaki Yabancı Kişi ve Şirketlere Hukuki Belgeler Nasıl Tebliğ Edilir?
Hukuki süreçlerin en sorunlu aşamalarından biri belgelerin tebliğidir. Muhatabın yurt dışında bulunması hâlinde iş önemli ölçüde karmaşıklaşır. Peki bu durumda izlenmesi gereken usul nedir?
Hukuki işlemlerde, mahkeme ve icra dosyalarında, idari veya yargısal kararlarda belgelerin ilgililere tebliği, bilindiği üzere sürecin ilk ve çoğu zaman en zahmetli kısmıdır. Muhatap Türkiye dışında yerleşik yabancı bir gerçek veya tüzel kişiyse tebligat usulleri özellikle karmaşık hâle gelebilir.
Tebligata konu işlemin geçerliliği, muhatabın yapılacak işlemden haberdar edilmesine bağlıdır. Hiç tebligat yapılmadan ya da usulsüz tebligat üzerine yürütülen hukuki işlemler, kararlar kesinleşmiş olsa dahi muhatabın itirazı üzerine iptal, bozma veya kaldırma yaptırımıyla karşılaşabilir. Bu nedenle tebligat konusunda özenli davranmak zorunludur.
Yurt dışında yaşayan yabancı bir kişi veya şirkete tebligat yapılırken ikili veya çok taraflı anlaşmalar ve karşılıklılık ilkesi gibi uluslararası hukuk kaynakları titizlikle araştırılmalıdır. Ayrıca sürelere ve masraflara azami dikkat gösterilmelidir.
Bu yazıda, Türkiye dışında bulunan gerçek veya tüzel kişilere belgelerin nasıl tebliğ edileceğini ele alıyoruz. Türkiye’deki yabancılara yapılacak tebligatlarda ve Türkiye’den gönderilen tebligatlarda yetkili makam, Adalet Bakanlığı Dış İlişkiler ve Avrupa Birliği Genel Müdürlüğü’dür (DİAB). Bu yazıda açıklanan tebligat usulleri, DİAB’ın 66/3 sayılı Genelgesinde belirlenen usullere dayanmaktadır.
Yurt Dışına Tebligatın Kaynakları
Yurt dışında tebligatın nasıl yapılacağını düzenleyen kaynaklar arasında ikili anlaşmalar ve/veya çok taraflı sözleşmeler, uluslararası adli yardımlaşma kuralları, 7201 sayılı Tebligat Kanunu ve ilgili mevzuat yer alır.
Türkiye, tebligat taleplerinin yerine getirilmesi amacıyla pek çok devletle ikili adli yardımlaşma anlaşmaları imzalamıştır. Bunun yanında Türkiye, bu alandaki en önemli uluslararası kaynaklara da taraftır:
- Hukuk Usulüne Dair 1954 tarihli Lahey Sözleşmesi (bundan sonra 1954 Sözleşmesi olarak anılacaktır).
- Hukuki veya Ticari Konulardaki Adli ve Adli Olmayan Belgelerin Yurt Dışında Tebliğine İlişkin 1965 tarihli Lahey Sözleşmesi (bundan sonra 1965 Sözleşmesi olarak anılacaktır).
Yurt Dışındaki Yabancı Kişi ve Şirketlere Tebligat Usulleri
Bu bölümde, Türkiye dışındaki yabancılara belgelerin nasıl tebliğ edileceği, muhatabın bulunduğu devletin çok taraflı sözleşmelere veya ikili anlaşmalara taraf olup olmamasına göre ele alınmaktadır.
1. Çok Taraflı Sözleşme Bulunması Hâlinde Usul
Tebligat konusu, 1954 Sözleşmesinin 1 ila 7. maddeleri arasında düzenlenmiştir. 1965 Sözleşmesi ise yalnızca yabancı ülkelerde tebligatın nasıl yapılacağını düzenler.
1965 Sözleşmesi, her iki Sözleşmeye de taraf olan devletler arasında özel hükümler içerdiğinden, bu devletler bakımından tebligat işlemleri 1965 Sözleşmesine göre yürütülür.
2. 1965 Sözleşmesine Göre Usul
Genel İlkeler:
- Sözleşmeye taraf devletlere [bu bağlantıdan] ulaşılabilir. Sözleşmenin asıl metnine ve üye devletlerin durumuna ilişkin güncel bilgilere [buradan] erişebilirsiniz.
- Türkiye 1965 Sözleşmesine taraftır. Ancak Türkiye, 8. ve 10. maddelere çekince koymuş; diplomatik memurların ve konsolosluk görevlilerinin yalnızca kendi vatandaşlarına tebligat yapabileceğini kabul etmiş ve 10. maddede öngörülen doğrudan tebligat yöntemlerini reddetmiştir.
- Türkiye’nin 15. madde kapsamındaki beyanına göre; belgenin tebliğ için yurt dışına gönderildiği anlaşılır ve gönderme tarihinden itibaren 6 aydan fazla bir süre geçmiş olursa, tebliğ veya teslim belgesi gelmemiş olsa dahi mahkeme karar verebilir.
- 16. madde uyarınca, davaya katılmayan davalı aleyhine karar verilmiş olması hâlinde, davalı kendi kusuru olmaksızın savunma yapmaya yetecek bir süre içinde belgeden ya da kanun yoluna başvurmaya yetecek bir süre içinde karardan haberdar olmamışsa ve ilk bakışta haklı görünen bir savunma ortaya koymuşsa, hâkim davalıyı kanun yoluna başvuru süresinin geçmesinin sonuçlarından kurtarma yetkisine sahiptir. Türkiye, bu yöndeki başvuruların karar tarihinden itibaren bir yıl geçtikten sonra yapılması hâlinde kabul edilmeyeceğini beyan etmiştir.
- Merkezi Makamlar: Tebligatı kolaylaştırmak amacıyla üye devletlerde Merkezi Makamlar oluşturulmuştur. Türkiye’de Merkezi Makam olarak Adalet Bakanlığı (DİAB) görev yapmaktadır.
- Talep Formu (Form 184): Tebligat evrakı, Sözleşmeye ekli örneğe uygun olarak düzenlenen bir Talep Formu (Form 184 olarak bilinir) ile buna eklenen tebliğe konu belgelerden oluşur.
- Talep Formunun arka yüzündeki “Belge” (Certificate) bölümü, tebligat tamamlandıktan sonra talep edilen devletin makamı tarafından doldurulacağından boş bırakılır.
Talep Formu (Form 184) Doldurulurken Dikkat Edilecek Hususlar:
- Talep Formu ve tebliğ edilecek tüm belgeler iki nüsha olarak hazırlanmalıdır.
- Talep Formunun ilgili bölümleri, talep edilen devletin dilinde ya da İngilizce veya Fransızca olarak doldurulmalıdır.
- Türkçe belgelere, gönderileceği devletin diline yapılmış tercümeleri eklenmelidir.
- Kimlik ve Adres: Tebligat yapılacak yabancı kişinin veya şirketin adı, soyadı/unvanı ve adresi ilgili bölüme açıkça yazılmalıdır.
- Tebligat Yöntemi: “Tebligat Yöntemi” bölümünde genellikle (a) seçeneği işaretlenmelidir.
Adli Makamlar: Adli makamlarca (İcra Daireleri dâhil) Sözleşmeye uygun olarak düzenlenen talep formları, Sözleşmenin 3. maddesi uyarınca herhangi bir üst yazıya gerek olmaksızın, iki nüsha hâlinde doğrudan talep edilen devletin Merkezi Makamına gönderilir.
Posta Yoluyla Doğrudan Tebligat: 1965 Sözleşmesi posta yoluyla doğrudan tebligata imkân tanısa da (madde 10/a), Türkiye bu yönteme itiraz etmiştir. Bununla birlikte, 10/a maddesine itiraz etmemiş devletler bakımından, Türkiye’deki yetkili makamın belgeleri Bakanlığın aracılığına başvurmaksızın iadeli taahhütlü posta ile doğrudan muhataba göndermesi mümkündür.
3. 1954 Sözleşmesine Göre Usul
- Türkiye bu Sözleşmeye taraftır; ancak 6. maddeye çekince koyarak, kendi vatandaşlarına konsolosluk yoluyla yapılan tebligat dışında, bu maddede öngörülen doğrudan tebligat yöntemlerini reddetmiştir.
- Bu Sözleşme kapsamındaki taleplerde; davanın niteliğini, tarafların adlarını ve gerekli diğer bilgileri içeren resmî bir talep yazısı bulunmalı, bu yazı onaylı tercümeleriyle birlikte iki nüsha olarak hazırlanmalı ve Adalet Bakanlığına (DİAB) gönderilmelidir.
4. İkili Anlaşma Bulunması Hâlinde Usul
- Talepler genellikle Türkçe olarak hazırlanır ve talep edilen devletin dilinde ya da anlaşmada belirtilen dillerden birinde onaylı tercümeleri eklenir.
- Öncelik Kuralı: Türkiye ile talep edilen devlet arasında hem ikili anlaşma hem de çok taraflı sözleşme bulunuyorsa, kural olarak çok taraflı sözleşme uygulanır. Ancak ikili anlaşma, tebligatı çok taraflı sözleşmeden daha fazla kolaylaştıran özel hükümler içeriyorsa ikili anlaşma uygulanabilir.
5. Herhangi Bir Anlaşma Bulunmaması Hâlinde Usul
- Türkiye ile talep edilen devlet arasında herhangi bir anlaşma veya sözleşme yoksa tebligat, 7201 sayılı Tebligat Kanunu çerçevesinde karşılıklılık ilkesine göre yapılır.
- Adli makamlarca yurt dışında tebliği istenen belgeler, Adalet Bakanlığı aracılığıyla diplomatik yoldan alıcı devletin yetkili makamlarına iletilir.
Dikkat Edilmesi Gereken Genel Hususlar
- Belgelerin Bütünlüğü: Belgelerde silinti veya kazıntı bulunmamalı; suretler ve tercümeler okunaklı olmalıdır.
- Profesyonel Tercüme: Tebligat evrakının tercümesi, hukuk terminolojisine hâkim bir tercüman tarafından yapılmalıdır. Tercüman her sayfayı imzalamalı, dili belirtmeli ve tercümenin doğruluğuna ilişkin bir onay şerhi eklemelidir.
- Zamanlama: Belgelerde belirli bir tarih (ör. duruşma tarihi) bulunuyorsa, olası posta gecikmeleri de dikkate alınarak bu tarihten en az 3 ay önce ilgili makama ulaşacak şekilde gönderilmelidir.
- Masraflar: Adalet Bakanlığının yıllık tebliğiyle belirlenen tebligat masrafları, Maliye Bakanlığının “Muhtelif Gelirler” hesabına yatırılmalıdır.
Devletlere Özgü Usuller: Belirli ülkelerde (105 devlet) tebligatın nasıl yapılacağına ilişkin ayrıntılı bilgi için Adalet Bakanlığının “Ülkelere göre yurt dışında tebligat nasıl yapılır” rehberine başvurabilirsiniz.
Bu rehberdeki bilgiler ve masraflar sürekli güncellendiğinden, tebligatınızın doğru şekilde yapılabilmesi için ilgili makamlar ve DİAB ile iş birliği içinde hareket etmenizi tavsiye ederiz.
Yurt dışındaki kişi veya şirketlere tebligat konusundaki her türlü soru ve sorununuz için bizimle iletişime geçmekten çekinmeyin.