Eser Sözleşmesinde Gecikme ve Gecikme Cezası: TBK 473, 179 ve Mecelle’de İstisna

Fabrika binası söz verilen tarihte bitmedi, makine hattının montajı aylarca uzadı, yazılım projesi teslim tarihini kaçırdı. İş sahibi ne zaman sözleşmeden dönebilir, gecikme cezasını nasıl korur, yüklenici “gecikme sizin yüzünüzden” dediğinde ne olur? Bu yazı, Mecelle’deki istisna akdinden başlayarak eser sözleşmesinde gecikmeyi, gecikme cezasını, İngiliz hukukundaki “prevention principle” ve süre uzatımı kurallarını ve bir tahkim örneğini ele alıyor.

Mecelle: istisna akdi

Mecelle, bir şeyi yapmak üzere zanaat ehliyle yapılan sözleşmeyi istisna olarak tanımlar ve ayakkabı, kayık, gemi ve tüfek yapımı gibi örnekler verir (m.388). İstisna hükümleri m.388–392 arasında düzenlenmiştir. Mecelle, İmam Ebu Yusuf’un görüşünü izleyerek istisnayı bağlayıcı bir sözleşme kabul eder: sipariş edilen şey tarif edilen niteliklere uygun yapılmışsa taraflar sözleşmeden dönemez; bedelin peşin ödenmesi de şart değildir.

Mecelle’nin istisnada önem verdiği nokta, işin niteliklerinin ve ölçülerinin baştan açıkça belirlenmesidir; tarife uymayan iş iş sahibini bağlamaz. Bugünkü eser sözleşmesinde aynı ihtiyaç, teslim tarihinin, ara aşamaların ve gecikmenin sonuçlarının sözleşmede açıkça yazılması biçiminde karşımıza çıkar.

Türk hukuku: eser sözleşmesinde gecikme

  • Teslim gününü beklemeden dönme (TBK m.473/1): Yüklenici işe zamanında başlamaz, sözleşme hükümlerine aykırı olarak geciktirir veya iş sahibine yüklenemeyecek bir sebeple işi o kadar geciktirir ki işin gidişine göre zamanında bitirilemeyeceği açıkça anlaşılırsa, iş sahibi teslim gününü beklemeden sözleşmeden dönebilir. Uygulamada, işin büyük bölümü tamamlanmış yapılarda bu dönmenin ileriye etkili fesih sonucu doğurup doğurmayacağı tartışılmaktadır.
  • Genel temerrüt hükümleri: Teslim tarihi geçmişse iş sahibi, yükleniciye uygun bir süre vererek ifa ve gecikme tazminatı isteme, ifadan vazgeçip tazminat isteme veya sözleşmeden dönme seçeneklerinden birini kullanabilir (TBK m.123–125). Seçimlik hakların süre verme ve bildirim şartlarına dikkat edilmelidir.
  • Gecikme cezası (TBK m.179/2): Ceza, borcun belirlenen zamanda veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılmışsa iş sahibi, açıkça haklarından feragat etmedikçe veya ifayı çekince ileri sürmeden kabul etmedikçe, asıl borçla birlikte cezayı da isteyebilir. Bu nedenle teslim alınırken gecikme cezasına ilişkin hakların saklı tutulduğunun yazılı olarak belirtilmesi uygulamada büyük önem taşır.
  • İndirim ve tacirler: Hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182/son). Ancak tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırı olduğu gerekçesiyle cezanın indirilmesini isteyemez (TTK m.22); ayrıntı için cezai şart yazısına bakabilirsiniz.
  • İş sahibinden kaynaklanan gecikme: Gecikme iş sahibinin geç verdiği proje, ruhsat, malzeme veya ödemelerden kaynaklanıyorsa yüklenici temerrüde düşmüş sayılmaz ve bu süre için gecikme cezası istenemez. Bu tür olayların zamanında yazılı olarak bildirilmesi, sonradan süre uzatımı tartışmasında belirleyicidir.

Uygulamada gecikme uyuşmazlıklarının çoğu, kimin hangi gecikmeden sorumlu olduğunun ispatına dayanır. İş programı, şantiye defteri, hakediş yazışmaları ve süre uzatımı talepleri, bilirkişi incelemesinin temel malzemesidir. Kısmen birlikte gerçekleşen gecikmelerde (eş zamanlı gecikme) sorumluluğun paylaştırılması, sözleşmede açık bir hüküm yoksa en zor sorulardandır.

İngiliz hukukunun bakışı: prevention principle ve süre uzatımı

İngiliz inşaat hukukunda işveren, kendi neden olduğu gecikme için yükleniciden gecikme tazminatı (liquidated damages) isteyemez. “Prevention principle” adı verilen bu kural, sözleşmede işverenden kaynaklanan gecikme için süre uzatımı mekanizması yoksa teslim tarihinin düşmesi ve sürenin “serbest” (time at large) hâle gelmesi sonucunu doğurabilir.

  • Peak Construction (Liverpool) Ltd v McKinney Foundations Ltd (1970) 1 BLR 111: Temyiz Mahkemesi, işverenin kısmen kendisinin neden olduğu gecikme için sözleşmedeki gecikme tazminatını isteyemeyeceğini kabul etti. Karar, prevention principle’ın klasik kaynağı olarak gösterilir.
  • Multiplex Constructions (UK) Ltd v Honeywell Control Systems Ltd (No 2) [2007] EWHC 447 (TCC): Jackson J, sözleşme işverenin engelleyici fiilleri için süre uzatımı öngörüyorsa bu fiillerin süreyi serbest hâle getirmeyeceğini belirtti. Yüklenicinin süre uzatımını sözleşmedeki usule göre istemesi gerekiyordu.
  • North Midland Building Ltd v Cyden Homes Ltd [2018] EWCA Civ 1744: Sözleşme, eş zamanlı gecikmelerin süre uzatımında dikkate alınmayacağını açıkça öngörüyordu. Temyiz Mahkemesi, prevention principle’ın ancak tarafların aksini kararlaştırmadığı durumlarda uygulanan zımni bir kural olduğunu ve bu açık hükmün geçerli olduğunu kabul etti.
  • Triple Point Technology Inc v PTT Public Company Ltd [2021] UKSC 29: İş hiç tamamlanmadan sözleşme feshedilmişti. Yüksek Mahkeme, gecikme tazminatının fesih tarihine kadar işlemeye devam edeceğini kabul etti.

Karşılaştırma: Türk hukukunda iş sahibinden kaynaklanan gecikme, yüklenicinin temerrüdünü ve buna bağlı cezayı ortadan kaldırır; ancak süre uzatımı için ayrıntılı bir kanuni mekanizma yoktur ve sonuç büyük ölçüde sözleşmeye ve ispata bağlıdır. İngiliz hukukunda ise sözleşmedeki süre uzatımı ve bildirim hükümleri merkezdedir: iyi yazılmış bir süre uzatımı maddesi, prevention principle’ın işverene karşı işlemesini önler.

Milletlerarası tahkimden örnek

  • Romanya’da FIDIC sözleşmeli altyapı projesi (ICC tahkimleri): On yıla yayılan uyuşmazlıkta altı uyuşmazlık kurulu (DAB) kararı ve dört ICC kararı verildi. İlk ICC kararı, yükleniciye işveren riski kapsamındaki olaylar nedeniyle yedi ay süre uzatımı ve ek maliyet tazminatı tanıdı; sonraki bir karar dokuz ay daha süre uzatımı verdi. Yüklenici daha sonra, kullanılmaya başlanan iş bölümleri için gecikme tazminatının oransal olarak indirilmesini istedi. Hakem, yüklenici ilgili DAB kararına süresinde itiraz bildirimi vermediği için sözleşmeye dayalı talebin esastan incelenemeyeceğini belirtti; ancak uygulanacak Romen hukukundaki ceza indirimi hükmüne dayanarak gecikme tazminatını, kısmi ifa dikkate alınarak indirdi.

Bu dizi, büyük projelerde gecikme uyuşmazlığının tek bir kararla bitmediğini ve sözleşmedeki bildirim sürelerinin kaçırılmasının ağır sonuçlar doğurabileceğini gösterir. Aynı zamanda uygulanacak hukuktaki ceza indirimi kuralı, sözleşmedeki sınırlamalara rağmen sonuca etki edebilir. Türk hukukuna tabi FIDIC sözleşmelerinde de bildirim süreleri ile TBK ve TTK’nın ceza hükümlerinin birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Sık sorulanlar

Teslim tarihi gelmeden sözleşmeden dönebilir miyim? Evet, yüklenici işe zamanında başlamamışsa veya işin gidişine göre zamanında bitirilemeyeceği açıkça anlaşılıyorsa TBK m.473/1 bu imkânı tanır.

İşi teslim aldım; gecikme cezasını hâlâ isteyebilir miyim? Teslim sırasında çekince ileri sürmeden kabul ettiyseniz gecikme cezası isteme hakkı tehlikeye girer (TBK m.179/2). Hakların saklı tutulduğunu teslim tutanağına veya ayrı bir yazıya yazdırmak gerekir.

Gecikmenin bir kısmı iş sahibinden kaynaklanıyorsa ne olur? İş sahibinden kaynaklanan süre için yükleniciden gecikme cezası istenemez. Kalan gecikmenin hesabı, olayların belgelenmesine ve sözleşmedeki süre uzatımı hükümlerine bağlıdır.

Şirketimiz tacir; fahiş gecikme cezası indirilir mi? TTK m.22 uyarınca tacir borçlu, cezanın aşırı olduğu gerekçesiyle indirilmesini isteyemez. Cezanın ekonomik mahva yol açacak ölçüde olduğu istisnai durumlar Yargıtay uygulamasında ayrıca değerlendirilmektedir.

Genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Gecikmenin sonuçları sözleşmeye ve somut olaya göre değerlendirilir. Kaynaklar: Mecelle m.388–392 (ikincil kaynak aktarımlarına göre); TBK m.123–125, m.179, m.182, m.473; TTK m.22; Peak Construction (Liverpool) Ltd v McKinney Foundations Ltd (1970) 1 BLR 111; Multiplex Constructions (UK) Ltd v Honeywell Control Systems Ltd (No 2) [2007] EWHC 447 (TCC); North Midland Building Ltd v Cyden Homes Ltd [2018] EWCA Civ 1744; Triple Point Technology Inc v PTT Public Company Ltd [2021] UKSC 29; Romanya FIDIC/ICC karar dizisi (Kluwer Arbitration Blog, 26.09.2017 aktarımına göre).

Paylaş
LinkedIn X WhatsApp E-posta