Lesotho’da bir baraj inşaatından doğan bu uyuşmazlık, hakem kararının hangi durumda “yetki aşımı” nedeniyle iptal edilebileceğine dair İngiliz hukukunun temel kararıdır. Hakemler sözleşmede öngörülmeyen bir para birimiyle hüküm kurmuştu. Lordlar Kamarası, hakemler hata yapmış olsa bile bunun yetki aşımı olmadığına karar verdi.
Künye
- Karar: Lesotho Highlands Development Authority v Impregilo SpA and others [2005] UKHL 43, [2006] 1 AC 221
- Mahkeme: Lordlar Kamarası (House of Lords); esas görüş Lord Steyn
- Karar tarihi: 30 Haziran 2005
- Önceki aşama: [2003] EWCA Civ 1159 (Temyiz Mahkemesi para birimi konusunda kararı yerinde bulmuştu)
- Tahkim: ICC kuralları, tahkim yeri Londra; sözleşmeye Lesotho hukuku uygulanıyor
- Dayanak: Arbitration Act 1996 s.48(4) ve s.68(2)(b)
Tek cümlede sonuç: Hakemin sahip olduğu bir yetkiyi hatalı kullanması, sahip olmadığı bir yetkiyi kullanması değildir; hukuki hata, ne kadar açık olursa olsun, 1996 Kanunu s.68(2)(b) anlamında yetki aşımı sayılmaz.
Uyuşmazlık neydi?
Lesotho’daki bir kamu kuruluşu, farklı ülkelerden yedi şirketin oluşturduğu bir konsorsiyumla baraj yapımı için sözleşme imzaladı. Sözleşmeye Lesotho hukuku uygulanacak, hesap para birimi Maloti olacak ve ödemeler belirli bir tarihteki kurlarla yüklenicilerin para birimlerine çevrilecekti. Proje tamamlandı; maliyet artışı talepleri ICC tahkimine götürüldü. Hakemler işverenin toplam 18,9 milyon Maloti ödemesi gerektiğine karar verdi. Ödemenin yapılması gereken tarihten karar tarihine kadar Maloti ciddi değer kaybettiği için hakemler, 1996 Kanunu s.48(4)’teki yetkiye dayanarak ödemeyi yüklenicilerin kendi para birimlerinde ve sözleşmedeki eski kurlarla hükme bağladı. İlk derece ve Temyiz Mahkemesi bunu yetki aşımı saydı.
Karardan önemli kısımlar
“But the issue was whether the tribunal “exceeded its powers” within the meaning of section 68(2)(b). This required the courts below to address the question whether the tribunal purported to exercise a power which it did not have or whether it erroneously exercised a power that it did have. If it is merely a case of erroneous exercise of power vesting in the tribunal no excess of power under section 68(2)(b) is involved.”
Lord Steyn, para. 24. Türkçesi: Mesele, heyetin 68(2)(b) anlamında “yetkisini aşıp aşmadığı” idi. Bu, alt mahkemelerin heyetin sahip olmadığı bir yetkiyi mi kullandığını, yoksa sahip olduğu bir yetkiyi hatalı mı kullandığını incelemesini gerektiriyordu. Heyete ait bir yetkinin yalnızca hatalı kullanılması söz konusuysa, 68(2)(b) anlamında yetki aşımı yoktur.
“In making this general observation it must always be borne in mind that the erroneous exercise of an available power cannot by itself amount to an excess of power. A mere error of law will not amount to an excess of power under section 68(2)(b).”
Lord Steyn, para. 32. Türkçesi: Bu genel tespiti yaparken, mevcut bir yetkinin hatalı kullanılmasının tek başına yetki aşımı sayılamayacağı daima göz önünde tutulmalıdır. Salt hukuki hata, 68(2)(b) anlamında yetki aşımı oluşturmaz.
Lord Steyn, 1996 Kanunu’nun mahkemeye yalnızca “temel” yetkiler bıraktığını hatırlattı (para. 18) ve alt mahkemelerin hukuki hatayı yetki aşımı saymasının idare hukukundaki Anisminic doktrinini çağrıştırdığını, oysa mahkemenin tahkim hukukundaki yetkilerinin bundan tamamen farklı olduğunu belirtti (para. 25). Lordlar Kamarası temyizi kabul etti, kararın hakemlere iadesine ilişkin kararı kaldırdı ve işverenin başvurusunu reddetti.
Uygulamada ne değişti?
- Kesinlik: Londra’da verilen hakem kararlarının “yetki aşımı” gerekçesiyle iptal edilmesi istisnai hale geldi. İngiliz mahkemeleri bu kararı s.68 başvurularında düzenli olarak uyguluyor.
- Para birimi ve kur riski: Uzun süreli yapım sözleşmelerinde hesap para birimi, ödeme para birimi ve kur dönüşüm tarihi açıkça yazılmalı; hakeme s.48(4) gibi bir genel yetki bırakılmak istenmiyorsa bu da yazılı olarak kararlaştırılmalıdır.
- İtiraz stratejisi: Karara itiraz eden taraf, hukuki hatayı “yetki aşımı” olarak sunarak sonuç alamaz. Hukuki hata için ayrı bir yol (s.69) ancak taraflar bunu dışlamamışsa ve şartları varsa açıktır.
Türkiye açısından
Türk hukuku da aynı yaklaşımı benimser. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.15’te hakem kararına karşı tek kanun yolu iptal davasıdır ve iptal sebepleri sınırlı sayıdadır; iç tahkimde HMK m.439 aynı işlevi görür. Yargıtay, iptal davasında hakem kararının esas yönünden hukuka uygun olup olmadığının incelenemeyeceğini kabul etmektedir. Kamu düzenine aykırılık ve tahkime elverişsizlik mahkemece re’sen gözetilir, ama bu sebepler esasa ilişkin bir hukuki hatanın denetimi için genel bir kapı değildir. Türk yüklenicilerin taraf olduğu döviz bazlı yapım sözleşmelerinde kur ve para birimi hükümlerinin açık yazılması, sonradan iptal davasıyla düzeltilmesi zor bir sonucu baştan önler.
Sık sorulan sorular
Hakem sözleşmeyi açıkça yanlış yorumladı. Kararı iptal ettirebilir miyim? İngiliz hukukunda kural olarak hayır; yorum hatası yetki aşımı değildir. Türk hukukunda da iptal davası esasın yeniden incelenmesi değildir ve sınırlı sebeplerle açılabilir.
Hakem sözleşmede yazmayan bir para birimiyle hüküm kurabilir mi? İngiliz hukukunda, taraflar aksini yazılı olarak kararlaştırmadıkça s.48(4) hakeme herhangi bir para biriminde ödeme emretme yetkisi verir. Bu yetkinin yanlış kullanılması bile Lesotho kararına göre yetki aşımı sayılmadı.
Genel bilgi amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Kaynaklar: Lesotho Highlands Development Authority v Impregilo SpA [2005] UKHL 43, [2006] 1 AC 221, paragraf 22-32 metinleri sonraki İngiliz kararlarındaki aktarımlardan ([2021] EWHC 3301 (Comm), [2024] EWHC 1032 (TCC), [2014] EWHC 1348 (Comm); caselaw.nationalarchives.gov.uk); [2003] EWCA Civ 1159; Arbitration Act 1996 s.48, 68, 69; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.15; HMK m.439; yayımlanmış hukuk yayınlarındaki karar özetleri.