İki İtalyan inşaat şirketinin Fas’taki otoyol işi, yatırım tahkiminin en temel sorularından birine cevap aradı: bir inşaat sözleşmesi “yatırım” mıdır? ICSID heyetinin bu kararda saydığı ölçütler, bugün “Salini testi” adıyla dünyanın her yerinde tartışılıyor.
Künye
- Karar: Salini Costruttori S.p.A. ve Italstrade S.p.A. v Fas Krallığı, ICSID Dava No. ARB/00/4, Yetki Kararı
- Karar tarihi: 23 Temmuz 2001
- Hakem heyeti: Robert Briner (başkan), Ibrahim Fadlallah, Bernardo Cremades
- Dayanak: İtalya-Fas ikili yatırım anlaşması ve ICSID Sözleşmesi m.25
- Proje: Rabat-Fes otoyolunun bir kesimi; işveren Fas devlet kontrolündeki otoyol şirketi ADM; sözleşme 1994
- Yayın: International Legal Materials 42 ILM 609 (2003)
Tek cümlede sonuç: Bir inşaat sözleşmesi, katkı, belirli bir süre, risk paylaşımı ve ev sahibi devletin ekonomik kalkınmasına katkı unsurlarını taşıyorsa ICSID Sözleşmesi m.25 anlamında yatırım sayılabilir; ICSID’e başvurmak için hem yatırım anlaşmasındaki hem de ICSID Sözleşmesi’ndeki yatırım tanımının karşılanması gerekir.
Uyuşmazlık neydi?
Salini ve Italstrade, 1994’te Fas devletinin kontrolündeki otoyol şirketi ADM ile Rabat-Fes otoyolunun bir kesiminin yapımı için sözleşme imzaladı. İş tamamlandıktan sonra yüklenicilerin ek talepleri işverenin mühendisi tarafından tümüyle reddedildi. Şirketler 2000 yılında İtalya-Fas yatırım anlaşmasına dayanarak ICSID’e başvurdu. Fas, sözleşmede uyuşmazlıklar için Rabat idare mahkemelerinin yetkili kılındığını ve yüklenicilerin ICSID yolundan vazgeçtiğini ileri sürerek yetki itirazında bulundu; ayrıca bir inşaat sözleşmesinin yatırım sayılıp sayılamayacağı tartışıldı.
Karardan önemli kısımlar
“The doctrine generally considers that investment infers: contributions, a certain duration of performance of the contract and a participation in the risks of the transaction … In reading the Convention’s preamble, one may add the contribution to the economic development of the host State of the investment as an additional condition.”
Para. 52. Türkçesi: Doktrin genellikle yatırımın şunları gerektirdiğini kabul eder: katkılar, sözleşmenin ifasının belirli bir süre devam etmesi ve işlemin risklerine katılım. ICSID Sözleşmesi’nin başlangıç kısmı dikkate alındığında, yatırımın ev sahibi devletin ekonomik kalkınmasına katkısı ek bir koşul olarak eklenebilir.
Heyet, ICSID yoluyla açılan bir yatırım anlaşması davasında yatırımın hem anlaşmadaki tanıma hem de ICSID Sözleşmesi m.25’e uyması gerektiğini belirtti. Bu yaklaşım sonraki kararlarda “çift anahtar deliği” (double keyhole) testi olarak anılıyor.
Uygulamada ne değişti?
- İnşaat projeleri korunabilir: Salini’den sonra büyük altyapı ve yapım projeleri, şartları taşıyorsa yatırım anlaşması korumasından yararlanabilen işler olarak görüldü.
- Ölçütlerin niteliği tartışmalı: Bazı ICSID heyetleri Salini ölçütlerini zorunlu yetki koşulu olarak uyguladı, bazıları ise yalnızca yol gösterici işaretler saydı. Ekonomik kalkınmaya katkı ölçütü özellikle tartışmalıdır. Bir İngiliz mahkemesi de 2017’de ikinci görüşü daha isabetli bulduğunu belirtti.
- Çift kontrol: ICSID’e gidecek yatırımcı, yatırım anlaşmasındaki geniş tanımı karşılamakla yetinmeyip m.25 anlamında da yatırım yaptığını göstermeye hazır olmalıdır.
Türkiye açısından
Yurt dışında otoyol, köprü, baraj ve enerji projesi üstlenen Türk yükleniciler için Salini kararı temel bir başvuru noktasıdır. Türkiye ICSID Sözleşmesi’ne taraftır ve Türkiye’nin imzaladığı yatırım anlaşmalarının çoğu ICSID yolunu öngörür. Serinin daha önceki bir kartında anlatılan Bayındır v Pakistan kararında da ICSID heyeti bir Türk yüklenicinin otoyol sözleşmesini yatırım saymıştı. Projeye girerken katkının, sürenin ve risk dağılımının belgelenmesi, ileride yatırım niteliğinin ispatını kolaylaştırır.
Sık sorulan sorular
Salini testi her ICSID davasında uygulanır mı? Hayır. Bazı heyetler ölçütleri zorunlu sayarken bazıları esnek uygular. Sonuç, heyetin yaklaşımına ve yatırım anlaşmasındaki tanıma göre değişebilir.
Sözleşmede yerel mahkeme yetkili kılınmışsa ICSID’e gidilebilir mi? Salini’de Fas bu itirazı ileri sürdü. Birçok ICSID kararında sözleşmedeki yetki şartı ile yatırım anlaşmasındaki ICSID şartı, farklı talepleri koruyan ayrı yollar olarak ele alınmıştır. Hangi talebin hangi yola girdiği her olayda ayrıca değerlendirilir.
Genel bilgi amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Kaynaklar: Salini Costruttori S.p.A. and Italstrade S.p.A. v Kingdom of Morocco, ICSID Case No. ARB/00/4, Decision on Jurisdiction (23.07.2001), 42 ILM 609 (2003); paragraf 52 metni sonraki İngiliz kararlarındaki aktarımdan ([2016] EWHC 153 (Comm); ayrıca [2017] EWHC 2889 (Ch), [2024] EWHC 2102 (Comm); caselaw.nationalarchives.gov.uk); ICSID Sözleşmesi m.25; yayımlanmış hukuk yayınlarındaki karar özetleri.