Dünyadan Tahkim Kararları, kart 1. Bir Türk müteahhidin Rusya’daki bir enerji santrali için üstlendiği alt yüklenicilik işi, İngiliz Yüksek Mahkemesi’nin tahkim hukukundaki en çok atıf yapılan kararlarından birine yol açtı. Soru basitti: sözleşmede ana sözleşmeye uygulanacak hukuk açıkça seçilmemişse, tahkim şartı hangi hukuka tabidir?
Künye
- Karar: Enka İnşaat ve Sanayi A.Ş. v OOO Insurance Company Chubb [2020] UKSC 38
- Mahkeme: Birleşik Krallık Yüksek Mahkemesi (UK Supreme Court)
- Karar tarihi: 9 Ekim 2020
- Oy durumu: 3’e karşı 2 oyçokluğu (karşı oy: Lord Burrows ve Lord Sales)
- Tahkim şartı: ICC kuralları, tahkim yeri Londra
- Önceki aşamalar: [2019] EWHC 3568 (Comm), dava yasağı talebi reddedildi; [2020] EWCA Civ 574, Temyiz Mahkemesi dava yasağını verdi
- Sonraki gelişme: Arbitration Act 2025 ile eklenen 1996 Kanunu s.6A, 1 Ağustos 2025’ten itibaren yeni kuralı getirdi (aşağıda)
Tek cümlede sonuç: Taraflar ana sözleşmeye uygulanacak hukuku seçmişse bu seçim kural olarak tahkim şartını da kapsar; hiçbir seçim yoksa tahkim şartı, en sıkı bağlantılı hukuk olarak genellikle tahkim yerinin hukukuna tabidir. Enka davasında seçim olmadığı için Londra’daki tahkim şartına İngiliz hukuku uygulandı.
Uyuşmazlık neydi?
Şubat 2016’da Rusya’daki Berezovskaya enerji santralinde yangın çıktı. Enka, santral inşaatında alt yükleniciydi; alt yüklenicilik sözleşmesi daha sonra santralin sahibi Unipro’ya devredilmişti ve sözleşmede Londra merkezli ICC tahkim şartı vardı. Santral sahibinin sigortacısı Chubb Rusya, ödediği tazminat için halefiyet yoluyla Mayıs 2019’da Moskova Arbitraj Mahkemesi’nde Enka ve başka on taraf aleyhine haksız fiil davası açtı. Enka, Londra’da bu davanın tahkim şartına aykırı olduğunu ileri sürerek dava yasağı (anti-suit injunction) istedi.
Karardan önemli kısımlar
Çoğunluk, kararın 170. paragrafında ilkeleri dokuz madde halinde özetledi. Uygulamada en çok atıf yapılan üç madde:
“ii) According to these rules, the law applicable to the arbitration agreement will be (a) the law chosen by the parties to govern it or (b) in the absence of such a choice, the system of law with which the arbitration agreement is most closely connected.”
Para. 170(ii). Türkçesi: Bu kurallara göre tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk, (a) tarafların onu yönetmek üzere seçtiği hukuk veya (b) böyle bir seçim yoksa tahkim anlaşmasının en sıkı bağlantılı olduğu hukuk sistemidir.
“iv) Where the law applicable to the arbitration agreement is not specified, a choice of governing law for the contract will generally apply to an arbitration agreement which forms part of the contract.”
Para. 170(iv). Türkçesi: Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk belirtilmemişse, sözleşme için yapılan hukuk seçimi kural olarak sözleşmenin parçası olan tahkim anlaşmasına da uygulanır.
“viii) In the absence of any choice of law to govern the arbitration agreement, the arbitration agreement is governed by the law with which it is most closely connected. Where the parties have chosen a seat of arbitration, this will generally be the law of the seat, even if this differs from the law applicable to the parties’ substantive contractual obligations.”
Para. 170(viii). Türkçesi: Tahkim anlaşması için hiçbir hukuk seçimi yoksa, anlaşma en sıkı bağlantılı olduğu hukuka tabidir. Taraflar bir tahkim yeri seçmişse bu, esasa ilişkin sözleşme borçlarına uygulanan hukuktan farklı olsa bile, genellikle tahkim yerinin hukukudur.
Aynı paragrafta mahkeme, ana sözleşmenin hukuku altında tahkim anlaşmasının etkisiz kalması yönünde ciddi bir risk varsa bunun tahkim yeri hukukunun örtülü olarak seçildiğini gösterebileceğini de belirtti (170(vi)(b)). Tahkim anlaşmasına uygulanacak hukuk, Roma I Tüzüğü ile değil, İngiliz kanunlar ihtilafı kurallarıyla belirlenir (170(i)).
Karşı oydaki iki yargıç, sözleşmenin bütününden Rus hukukunun örtülü olarak seçildiği sonucuna vardı. Mahkeme dava yasağı konusunda Temyiz Mahkemesi ile aynı yerde durdu ve Chubb’ın temyizini reddetti.
Uygulamada ne değişti?
- Sözleşme yazımı: Tahkim şartına uygulanacak hukuku şartın içinde ayrıca yazmak, Enka’dan sonra bir standart haline geldi. “Bu tahkim anlaşması … hukukuna tabidir” cümlesi tartışmayı baştan kapatır.
- Kapsam ve geçerlilik: Haksız fiil iddiaları ve sigortacının halefiyet yoluyla açtığı davalar da tahkim şartının kapsamına girebilir; hangi hukukun uygulanacağı bu sorunun cevabını doğrudan etkiler.
- Dava yasağı: Tahkim yeri Londra olan bir şarta aykırı olarak başka ülkede dava açıldığında, İngiliz mahkemeleri tahkimi destekleyen dava yasağı verebilir; tahkim şartına uygulanacak hukukun yabancı olması bunu tek başına engellemez.
Türkiye açısından
4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4’e göre tahkim anlaşması, tarafların tahkim anlaşmasına uygulanmak üzere seçtiği hukuka veya böyle bir seçim yoksa Türk hukukuna uygun olduğu takdirde geçerlidir. Tenfiz aşamasında ise New York Sözleşmesi m.V(1)(a), tarafların tabi kıldığı hukuku, böyle bir belirleme yoksa kararın verildiği ülke hukukunu esas alır. İki düzenleme de ana sözleşmenin hukukunu değil, doğrudan tahkim anlaşmasına yönelik seçimi arar. Türk taraflı sözleşmelerde tahkim yeri yurt dışındaysa, tahkim şartının hukukunun ayrıca yazılması iptal ve tenfiz aşamasındaki tartışmaları azaltır.
Dikkat: kural 2025’te değişti
Arbitration Act 2025 ile 1996 Kanunu’na eklenen s.6A, 1 Ağustos 2025’te yürürlüğe girdi. Yeni kurala göre tahkim anlaşması, tarafların bu anlaşma için açıkça seçtiği hukuka, böyle bir seçim yoksa tahkim yerinin hukukuna tabidir; ana sözleşme için yapılan hukuk seçimi tek başına tahkim anlaşması için açık seçim sayılmaz. Enka’daki ilk ilke İngiltere’de artık bu kanun hükmüyle değiştirilmiştir. Geçiş hükümlerinin eski sözleşmelere nasıl uygulanacağı ayrıca incelenmelidir. Enka ise kanunlar ihtilafı yöntemini anlatan bir karar olarak diğer ortak hukuk ülkelerinde atıf görmeye devam ediyor.
Sık sorulan sorular
Sözleşmede “İsviçre hukuku uygulanır, tahkim yeri Londra” yazıyorsa tahkim şartı hangi hukuka tabidir? Enka’ya göre kural olarak İsviçre hukukuna. Ancak 1 Ağustos 2025’ten sonra İngiliz mahkemesinde bu soru s.6A’ya göre cevaplanır ve ana sözleşmenin hukuk seçimi yeterli sayılmaz; tahkim yeri hukuku, yani İngiliz hukuku uygulanır.
Tahkim şartına aykırı olarak yurt dışında dava açılırsa ne yapılabilir? Tahkim yeri mahkemesinden dava yasağı istenebilir veya yabancı mahkemede tahkim itirazı ileri sürülebilir. Hangisinin etkili olacağı, tahkim yerine ve davanın açıldığı ülkeye göre değişir.
Genel bilgi amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Kaynaklar: Enka İnşaat ve Sanayi A.Ş. v OOO Insurance Company Chubb [2020] UKSC 38 (supremecourt.uk, UKSC 2020/0091), para. 170 metni UniCredit Bank GmbH v RusChemAlliance LLC [2024] EWCA Civ 64 kararında aktarıldığı şekliyle (caselaw.nationalarchives.gov.uk); [2020] EWCA Civ 574; [2019] EWHC 3568 (Comm); Arbitration Act 1996 s.6A (Arbitration Act 2025 ile eklenen); 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4; 1958 New York Sözleşmesi m.V(1)(a); yayımlanmış hukuk yayınlarındaki karar özetleri.