Deniz ticaretinden çıkan bu karar, bugün dünyada tahkim şartlarının nasıl yorumlanacağına dair en çok atıf yapılan İngiliz kararıdır. Gemi sahipleri, çarter sözleşmelerinin rüşvetle kurulduğunu ileri sürerek sözleşmeleri feshettiklerini ve bu nedenle tahkim şartının da düştüğünü savundu. Lordlar Kamarası bu iddiayı kabul etmedi.
Künye
- Karar: Fiona Trust & Holding Corporation v Privalov [2007] UKHL 40 (diğer adıyla Premium Nafta Products Ltd v Fili Shipping Co Ltd)
- Mahkeme: Lordlar Kamarası (House of Lords)
- Karar tarihi: 17 Ekim 2007
- Önceki aşama: Temyiz Mahkemesi, 24 Ocak 2007 ([2007] EWCA Civ 20)
- Sözleşmeler: Shelltime 4 formunda sekiz çarter sözleşmesi
- Dayanak: Arbitration Act 1996 s.7 (tahkim şartının ayrılabilirliği)
Tek cümlede sonuç: Tahkim şartı, taraflar aksini açıkça yazmadıkça aralarındaki ilişkiden doğan bütün uyuşmazlıkları kapsayacak şekilde geniş yorumlanır; ana sözleşmenin rüşvetle kurulduğu iddiası, tahkim şartının kendisine yönelmedikçe uyuşmazlığı hakemin önünden almaz.
Uyuşmazlık neydi?
Bir denizcilik grubuna ait şirketler, sekiz tanker için Shelltime 4 formunda çarter sözleşmeleri yapmıştı. Gemi sahipleri daha sonra bu sözleşmelerin rüşvet yoluyla elde edildiğini ileri sürerek sözleşmeleri feshettiklerini bildirdi ve uyuşmazlığın mahkemede görülmesini istedi. Kiracılar ise feshin geçerliliği dahil uyuşmazlığın tahkimde çözülmesi gerektiğini savundu. Sözleşmedeki şart “bu çarterden doğan” (arising under this charter) uyuşmazlıklardan söz ediyordu.
Karardan önemli kısımlar
“In my opinion, the construction of an arbitration clause should start from the assumption that the parties, as rational businessmen, are likely to have intended any dispute arising out of the relationship into which they have entered or purported to enter to be decided by the same tribunal. The clause should be construed in accordance with this presumption unless the language makes it clear that certain questions were intended to be excluded from the arbitrator’s jurisdiction.”
Lord Hoffmann, para. 13. Türkçesi: Kanaatimce bir tahkim şartının yorumu, tarafların akılcı iş insanları olarak, girdikleri veya girdiklerini sandıkları ilişkiden doğan her uyuşmazlığın aynı yargı merciince çözülmesini amaçlamış olmalarının muhtemel olduğu varsayımından başlamalıdır. Şart, ifadesi bazı meselelerin hakemin yetkisi dışında bırakıldığını açıkça göstermedikçe bu karine doğrultusunda yorumlanmalıdır.
“The principle of separability enacted in section 7 means that the invalidity or rescission of the main contract does not necessarily entail the invalidity or rescission of the arbitration agreement. The arbitration agreement must be treated as a ‘distinct agreement’ and can be void or voidable only on grounds which relate directly to the arbitration agreement.”
Lord Hoffmann, para. 17. Türkçesi: 7. maddede düzenlenen ayrılabilirlik ilkesi, ana sözleşmenin geçersizliğinin veya feshinin tahkim anlaşmasının geçersizliği veya feshi sonucunu zorunlu olarak doğurmadığı anlamına gelir. Tahkim anlaşması “ayrı bir anlaşma” olarak ele alınmalıdır ve ancak doğrudan tahkim anlaşmasına ilişkin sebeplerle hükümsüz veya iptal edilebilir olabilir.
Lord Hope da aynı yönde, bir yargı merciine bir konuda güvenen tarafların diğer konuda neden güvenmeyeceklerini sordu (para. 28). Mahkeme, “doğan” (arising under) ile “ilişkin” (arising out of) gibi ifadeler arasında eski kararlarda yapılan ince ayrımların artık belirleyici olmadığını kabul etti.
Uygulamada ne değişti?
- “Tek merci” karinesi: İngiliz mahkemeleri, tahkim ve yetki şartlarını uyuşmazlığın parçalanmasını önleyecek şekilde geniş yorumluyor. Haksız fiil, sözleşme öncesi sorumluluk veya rekabet hukuku talepleri de çoğu zaman şartın kapsamına giriyor.
- Hile ve rüşvet iddiası tek başına yetmez: Taraf, tahkimden kurtulmak için tahkim şartının kendisine yönelik bir sakatlık (örneğin şarta hiç onay verilmediği, imzanın sahte olduğu) ileri sürmelidir.
- Dikkatli yazım: Bazı uyuşmazlıkları tahkim dışında bırakmak isteyen taraflar bunu açık ifadeyle yazmalıdır. Birden çok sözleşmeden oluşan projelerde farklı uyuşmazlık şartları ayrıca tartışma yaratır.
Türkiye açısından
Türk hukuku ayrılabilirlik ilkesini açıkça düzenler. 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4’ün son fıkrasına göre tahkim anlaşmasına karşı, asıl sözleşmenin geçerli olmadığı veya tahkim anlaşmasının henüz doğmamış bir uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazında bulunulamaz. Bu kural, Fiona Trust’taki ayrılabilirlik yaklaşımıyla örtüşür. Tahkim şartının kapsamının yorumunda ise somut şartın ifadesi ve sözleşmenin bütünü belirleyicidir; Türk taraflı çarter, navlun ve gemi inşa sözleşmelerinde kapsamın açık yazılması tartışmayı azaltır.
Sık sorulan sorular
Sözleşmenin hile ile kurulduğunu iddia ediyorum. Yine de tahkime mi gitmeliyim? Fiona Trust’a göre hile veya rüşvet iddiası ana sözleşmeye yönelikse, bu iddiayı hakem inceler. Tahkimin dışına çıkmak için iddianın doğrudan tahkim şartını etkilemesi gerekir.
Şartta “bu sözleşmeden doğan” yazıyor. Haksız fiil talebi de kapsama girer mi? İngiliz hukukunda Fiona Trust’tan sonra genellikle evet; mahkemeler kapsamı geniş yorumlar. Sonuç, şartın tam ifadesine ve sözleşmeye uygulanacak hukuka göre değişebilir.
Genel bilgi amaçlıdır; somut bir olay için hukuki görüş yerine geçmez. Kaynaklar: Fiona Trust & Holding Corporation v Privalov [2007] UKHL 40, paragraf 13 ve 17 metinleri sonraki İngiliz kararlarındaki aktarımlardan ([2015] EWCA Civ 437, [2022] EWCA Civ 1555; caselaw.nationalarchives.gov.uk); [2007] EWCA Civ 20; Arbitration Act 1996 s.7; 4686 sayılı Milletlerarası Tahkim Kanunu m.4; yayımlanmış hukuk yayınlarındaki karar özetleri.