Ticari Temsilci, Ticari Vekil ve Yetkisiz Temsil: TBK 46-47, 547-554 ve Mecelle’de Fuzuli

Satış müdürü sözleşmeyi imzaladı, ama şirket ‘yetkisi yoktu’ diyor. Mağaza müdürü senet verdi, işletme sahibi ‘ben yetki vermedim’ diyor. Karşı taraf ne zaman korunur, kim kime karşı sorumlu olur? Bu yazı, Mecelle’deki fuzuli işlem anlayışından başlayarak ticari temsilci ve ticari vekil ayrımını, yetkisiz temsilde onama ve tazminat kurallarını, İngiliz hukukundaki görünüşte yetki (apparent authority) öğretisini ve uluslararası uygulamadan iki örneği ele alıyor.

Mecelle: fuzuli işlem ve icazet

Mecelle, başkasının mülkü veya hakkı üzerinde izinsiz yapılan satışı bey’-i fuzuli olarak adlandırır ve bu satışı sahibinin icazetine (onayına) bağlı sayar. Mecelle’nin 368. maddesine ilişkin aktarımlara göre malik, vekili veya velisi icazet verirse satış nafiz olur, vermezse hükümsüz kalır. İcazetin verilebilmesi için akdin tarafları ile akde konu malın hâlâ mevcut olması aranır.

Vekâlet kitabı (m.1449 ve devamı) ise yetkinin kaynağını işi veren kişinin iradesine bağlar. Bugünkü hukukumuzda da temel mantık aynıdır: yetkisiz yapılan işlem, temsil olunan onamadıkça onu bağlamaz. Fark, modern ticarette üçüncü kişinin güveninin ayrıca korunmasıdır.

Türk hukuku: ticari temsilci, ticari vekil ve yetkisiz temsil

  • Ticari temsilci (TBK m.547 vd.): işletme sahibinin, işletmeyi yönetmek ve işletmeye ilişkin işlemlerde ticaret unvanı altında kendisini temsil etmek üzere açıkça veya örtülü olarak yetki verdiği kişidir. İyiniyetli üçüncü kişilere karşı, işletmenin amacına giren her türlü işlemi yapmaya ve kambiyo taahhüdünde bulunmaya yetkili sayılır.
  • Ticari vekil (TBK m.551 vd.): ticari temsilcilik yetkisi verilmeksizin işletmeyi yönetmek veya bazı işlerini yürütmek üzere yetkilendirilen kişidir. Açıkça yetkili kılınmadıkça ödünç para alamaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, dava açamaz ve açılmış davayı takip edemez. Yetkisi işletmenin olağan işleriyle sınırlıdır.
  • Onama (TBK m.46): yetkisiz temsilcinin yaptığı işlem, temsil olunan onadığı takdirde onu bağlar. Karşı taraf, temsil olunandan uygun bir süre içinde işlemi onayıp onamadığını bildirmesini isteyebilir (m.46/2).
  • Onamama ve tazminat (TBK m.47): temsil olunan işlemi onamazsa, işlemin geçersizliğinden doğan zarar yetkisiz temsilciden istenebilir; bunun için üçüncü kişinin iyiniyetli olması gerekir. Doktrinde bu sorumluluk culpa in contrahendo ilkesine dayandırılır; kusur ve hakkaniyet varsa üçüncü kişi olumlu zararını da isteyebilir (m.47/2).
  • İşletme sahibinin sorumluluğu: işletme sahibi, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ticari temsilci, ticari vekil ve diğer tacir yardımcılarının fiillerinden sorumludur (TBK m.547–554 hükümleri).

Uygulamada üç soru öne çıkar: kişinin ticari temsilci mi ticari vekil mi olduğu (yetki alanı buna göre değişir), yetkinin sözleşmede, yetki belgesinde veya sicil kaydında nasıl yazıldığı ve üçüncü kişinin iyiniyetli sayılıp sayılamayacağı. Yetki sınırlamalarının karşı tarafça bilinip bilinmediği, çoğu uyuşmazlıkta belirleyici olur. Sözleşme sonrası yetki aşımı iddiaları için ayrıca onama (icazet) davranışlarının yazışmalardan tespiti gerekir. Acente ilişkisindeki yetki ve tazminat için acentelik yazımıza bakabilirsiniz.

İngiliz hukuku bakışı: gerçek ve görünüşteki yetki

İngiliz hukukunda bir temsilcinin işlemi, ya fiilî (actual) yetkiye ya da görünüşteki (apparent veya ostensible) yetkiye dayanarak asili bağlar. Fiilî yetki açık veya zımni olabilir. Görünüşteki yetki ise asilin, üçüncü kişiye temsilcinin yetkili olduğu yönünde bir izlenim vermesine ve üçüncü kişinin buna güvenmesine dayanır.

  • Freeman & Lockyer v Buckhurst Park Properties (Mangal) Ltd [1964] 2 QB 480: Temyiz Mahkemesi, fiilî ve görünüşteki yetkinin çoğu kez örtüşse de birbirinden bağımsız var olabileceğini ve kapsamlarının farklı olabileceğini belirtti. Görünüşteki yetkinin temelinde asilin yaptığı beyan ve estoppel düşüncesi vardır.
  • Hely-Hutchinson v Brayhead Ltd [1968] 1 QB 549: Yönetim kurulu başkanı, resmen atanmadan fiilen genel müdür gibi davrandı. Karar, zımni fiilî yetkinin tarafların davranışından ve olayın koşullarından çıkarılabileceği yönünde sıkça anılır; üçüncü kişi yetki sınırını biliyorsa bunun aksine bir zımni yetki varsayılamaz.
  • Armagas Ltd v Mundogas SA (The Ocean Frost) [1986] AC 717: Lordlar Kamarası, temsilcinin kendi beyanıyla görünüşteki yetki yaratamayacağını; beyanın asilden gelmesi gerektiğini kabul etti.

Karşılaştırma: iki sistemde de yetkisiz işlem asili ancak onamayla bağlar, ancak üçüncü kişinin güveni belirli koşullarda korunur. Türk hukukunda ticari temsilci ve vekil için yetki kapsamı kanunla belirlenmiştir; İngiliz hukukunda ise yetki, asilin davranışı ve işin niteliğinden çıkarılır. Her iki sistemde de koruma, güvenin asilin tutumuna dayanmasını ve üçüncü kişinin iyiniyetini arar.

Uluslararası uygulamadan örnekler

  • UNIDROIT Uluslararası Ticari Sözleşme İlkeleri m.2.2.5: yetkisiz temsilcinin işlemi asilin hukuki ilişkisini etkilemez; ancak asil, üçüncü kişiyi temsilcinin yetkili olduğuna makul biçimde inandırmışsa yetki eksikliğini ileri süremez. Resmî yorumlar bu kuralı iyiniyet ilkesinin ve çelişkili davranma yasağının bir uygulaması olarak açıklar; özellikle tüzel kişi asiller bakımından önemlidir.
  • Southern Pacific Properties v Mısır (ICC 1983 ve ICSID ARB/84/3): sözleşmeyi imzalayan turizm bakanının imzasının, devlet kurumunun genel kurul başkanı sıfatıyla mı yoksa idari denetim yetkisiyle mi atıldığı tartışıldı. 1983 tarihli ICC hakem kararı, Paris İstinaf Mahkemesi tarafından 1984’te Mısır’ı bağlayan bir tahkim anlaşması bulunmadığı gerekçesiyle iptal edildi; uyuşmazlık sonra ICSID’de görüldü (esas hakkındaki karar 20 Mayıs 1992).
  • Devlet sözleşmesinin yetkisiz görevlice imzalanması: IAReporter’ın aktardığına göre bir ICC hakem heyeti, devlet sözleşmesini imzalayan görevlinin yetkisiz olması nedeniyle yargı yetkisi bulunmadığına karar verdi.

Bu örnekler, imza yetkisinin yalnız esas sözleşmenin değil, tahkim şartının bağlayıcılığının da ön koşulu olabildiğini gösterir. Yetki belgelerinin, imza sirkülerinin ve onay yazışmalarının sözleşme aşamasında dosyalanması bu nedenle önem taşır.

Sık sorulan sorular

Satış temsilcisi yetkisini aşıp sözleşme imzaladı; şirket bağlı olur mu? Şirket onarsa bağlanır. Onamazsa karşı taraf iyiniyetliyse yetkisiz temsilciden zararını isteyebilir (TBK m.47). İyiniyet ve yetki sınırlarının bilinip bilinmediği olayın koşullarına göre değerlendirilir.

Ticari vekil senet imzalayabilir mi? Açıkça yetkilendirilmedikçe kambiyo taahhüdünde bulunamaz (TBK m.551 vd.).

Onama için süre var mı? Karşı taraf uygun bir süre vererek onayı sorabilir (TBK m.46/2). Süre içinde cevap gelmemesinin sonucu somut olaya göre değerlendirilir.

İngiliz hukuku Türk hukukuna uygulanır mı? Hayır; sözleşmeye hangi hukukun uygulanacağı ayrıca belirlenir. Bu bölüm karşılaştırma amaçlıdır.

Genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş değildir. Yetki ve temsil sonuçları sözleşmeye ve somut olaya göre değerlendirilir. Kaynaklar: Mecelle m.368 ve vekâlet kitabı (ikincil kaynak aktarımlarına göre); TBK m.46, 47, 547–554; Freeman & Lockyer v Buckhurst Park Properties (Mangal) Ltd [1964] 2 QB 480; Hely-Hutchinson v Brayhead Ltd [1968] 1 QB 549; Armagas Ltd v Mundogas SA (The Ocean Frost) [1986] AC 717; UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts, m.2.2.5; Southern Pacific Properties (Middle East) Ltd v Arab Republic of Egypt, ICSID ARB/84/3 (ICSID Rev.-FILJ 1993, 328; ILM 1993, 933); IAReporter haberi (ICC, yetkisiz imza).

Paylaş
LinkedIn X WhatsApp E-posta